BMC निवडणुकीत 'मराठी माणूस' मुद्दा फेल:भाजपने कशी जिंकली सर्वात श्रीमंत महापालिका? उद्धव-राज ठाकरेंचा गेम ओव्हर झाला का?

खान्देश दर्पण 24x7 वृत्तसेवा -

महाराष्ट्रातील २९ महानगरपालिका निवडणुकांच्या निकालांमध्ये, भाजप युती त्यापैकी २३ महानगरपालिका या एकतर्फी जिंकत आहे. सर्वात चर्चेत असलेली महानगरपालिका म्हणजे आशियातील सर्वात श्रीमंत महानगरपालिका.

तीन दशके बीएमसीवर राज्य करणारा "ठाकरेंचा बालेकिल्ला" अखेर कोसळला आहे. राज आणि उद्धव ठाकरे देखील एकत्रितपणे तो वाचवू शकले नाहीत. आता, पहिल्यांदाच, मुंबईत भाजप+ उमेदवार महापौर बनेल.

ठाकरे बंधू अस्तित्वाची लढाई कशी हरले? भाजपसाठी हा विजय इतका महत्त्वाचा का आहे? आणि निकालांचा काय परिणाम होईल?

प्रश्न १: बीएमसी निवडणुकीच्या निकालांमध्ये कोण किती जागा जिंकले?

उत्तर: महाराष्ट्रातील २९ महानगरपालिकांमध्ये एकूण २,८६९ जागांसाठी १५ जानेवारी रोजी मतदान झाले. १६ जानेवारी रोजी निकाल येणार आहेत. दुपारी ३ वाजेपर्यंतच्या आकडेवारीनुसार, भाजपप्रणित महायुती युती १,६४४ जागांवर आघाडीवर आहे. नागपूर, पुणे, ठाणे, नवी मुंबई, पिंपरी-चिंचवड आणि नाशिकसह २४ महानगरपालिकांमध्ये भाजप युती आघाडीवर आहे. सर्वात चर्चेत असलेली निवडणूक म्हणजे मुंबईतील बृहन्मुंबई महानगरपालिका (BMC). भाजप+शिवसेना (शिंदे) युती BMC च्या २२७ जागांपैकी ११८ जागांवर आघाडीवर आहे. बहुमतासाठी फक्त ११४ जागांची आवश्यकता आहे.

प्रश्न २: ठाकरे बंधूंसाठी बीएमसी निवडणूक प्रतिष्ठेची लढाई का होती?

उत्तर: शिवसेना दोन गटात विभागल्यानंतरची ही पहिलीच बीएमसी निवडणूक आहे. उद्धव ठाकरे आणि शिवसेना (यूबीटी) साठी, बाळासाहेब ठाकरेंचा खरा वारसा सिद्ध करण्यासाठी ही निवडणूक होती.

२०१९ मध्ये भाजपपासून वेगळे झाल्यानंतर, उद्धव ठाकरे यांनी काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेससोबत हातमिळवणी केली, परंतु २०२४ च्या विधानसभा निवडणुकीत याचा त्यांना फायदा झाला नाही.

या संदर्भात, उद्धव ठाकरे यांनी २० वर्षांनंतर त्यांचे चुलत भाऊ राज ठाकरे यांच्यासोबत बीएमसी निवडणूक लढवण्याचा आपला इरादा जाहीर केला. त्यांनी "मराठी माणसा" चा मुद्दा उपस्थित केला. ठाकरे बंधूंनी या निवडणुकीला "मराठ्यांसाठी शेवटची निवडणूक" असेही म्हटले. याचा अर्थ असा की ती त्यांच्यासाठी अस्तित्वाची लढाई बनली...

बीएमसी नेहमीच ठाकरे कुटुंबाचा राजकीय आधार राहिला आहे. १९६६ मध्ये बाळासाहेब ठाकरे यांनी जेव्हा शिवसेना स्थापन केली तेव्हा त्यांचे संपूर्ण लक्ष मुंबई आणि तिच्या महानगरपालिकेवर होते.

१९९५ ते २०१७ पर्यंत शिवसेनेने सातत्याने बीएमसी निवडणुका जिंकल्या. २००५ मध्ये राज ठाकरे पक्ष सोडून गेल्यानंतर आणि २०१२ मध्ये बाळासाहेबांच्या निधनानंतरही शिवसेनेने बीएमसीवर नियंत्रण ठेवले. परिणामी, ही निवडणूक आपला बालेकिल्ला वाचवण्यासाठी होती.

२०१७ च्या बीएमसी निवडणुकीत शिवसेनेला भाजपपेक्षा फक्त दोन जागा जास्त मिळाल्या. त्यानंतर, भाजपचा वेगवान उदय पाहून, २०१९ मध्ये शिवसेनेने काँग्रेससोबत हातमिळवणी केली. तरीही, भाजपने उद्धव ठाकरेंच्या शिवसेनेचा पराभव केला.

२०२२ मध्ये शिंदे भाजपमध्ये सामील झाल्यानंतर आणि शिवसेना फुटल्यानंतर ही पहिली बीएमसी निवडणूक होती. उद्धव ठाकरेंना आधीच त्यांच्या पक्षाचे चिन्ह काढून टाकण्यात आले आहे. त्यामुळे, बीएमसी निवडणुकीत पराभव झाल्याने पुन्हा एकदा असा संदेश जाईल की एकनाथ शिंदे यांच्याकडे खरी शिवसेना आणि तिचा पाठिंबा आहे.

मुंबईतील सुमारे ३५% लोकसंख्या मराठी भाषिक आहे, जी शिवसेनेचा मुख्य मतदार आधार मानली जाते. शिवसेनेच्या इतिहासावर पुस्तक लिहिणारे ज्येष्ठ पत्रकार प्रकाश अकोलकर म्हणतात की, दोन्ही पक्षांच्या एकत्र येण्यामुळे मराठी मतांचे विभाजन रोखणे अपेक्षित होते.

प्रश्न ३: तीन दशके बीएमसीवर राज्य करणारे ठाकरे कुटुंब इतके वाईटरित्या कसे पराभूत झाले?

उत्तर: गेल्या २८ वर्षांपासून ठाकरेंच्या शिवसेनेचाच नेता मुंबईचा महापौर आहे. या निवडणुकीत 'ठाकरेंचा बालेकिल्ला' कोसळण्याची पाच प्रमुख कारणे आहेत...

१. शिवसेना फुटली, जमिनीवरील ताकद कमी झाली

२०१९ च्या विधानसभा निवडणुकीत शिवसेना फुटण्यापूर्वी भाजपसोबत निवडणूक लढवली. पक्षाने १२४ जागा लढवल्या, त्यापैकी ५६ जागा जिंकल्या. तथापि, मुख्यमंत्रीपदावरून भाजपशी झालेल्या वादानंतर शिवसेनेने युती तोडली आणि काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या पाठिंब्याने सरकार स्थापन केले. अडीच वर्षांनंतर, शिवसेना दोन भागात विभागली गेली आणि एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखालील गट भाजपमध्ये सामील झाला.

उद्धव ठाकरे यांचे सरकार पडले आणि भाजपने शिंदे यांना त्यांच्या सरकारमध्ये मुख्यमंत्री केले. पक्षाचे विभाजन इतके वाईट झाले की उद्धव यांनी पक्षाचे नाव आणि चिन्ह गमावले. त्यानंतर, २०२४ च्या लोकसभा निवडणुकीत, उद्धव यांच्या पक्षाला, शिवसेना (UBT) फक्त ९ जागा मिळाल्या आणि त्यानंतर, महाराष्ट्र विधानसभेत फक्त २० जागा मिळाल्या.

२. ‘मराठी माणूस’ हा मुद्दा बनवण्यात आला, इतर मुद्द्यांकडे दुर्लक्ष करण्यात आले.

बीएमसी निवडणुकीत, उद्धव ठाकरे आणि राज ठाकरे यांनी केवळ 'मराठी माणूस' या मुद्द्यावर लक्ष केंद्रित केले. मुंबईत मराठी मतदार फक्त ३८% आहेत. शिवाय, ३० ते ३५% मतदार गुजराती, उत्तर भारतीय आणि इतर समुदायांचे आहेत. महायुतीची या समुदायांवर मजबूत पकड आहे.

भाजपने केवळ मराठी भाषिकांचा पाठिंबा मिळविण्यासाठी बाळासाहेब ठाकरेंच्या शिवसेनेशी युती केली. २०२२ मध्ये पक्षाचे विभाजन झाल्यानंतर, मराठी लोकांमध्ये आपली प्रतिमा टिकवून ठेवण्यासाठी, भाजपने एकनाथ शिंदे यांना कायम ठेवले आणि त्यांना मुख्यमंत्रीही केले. यामुळे मराठी लोकांमध्ये भाजप युतीची प्रतिमा कमकुवत झाली नाही.

३. काँग्रेसऐवजी राज ठाकरेंशी युती

उद्धव ठाकरे यांनी १९ वर्षांनंतर बीएमसी निवडणुकीसाठी त्यांचे मोठे बंधू राज ठाकरेंशी हातमिळवणी केली, परंतु त्याचा कोणताही मोठा फायदा झालेला दिसत नाही. राज ठाकरेंच्या महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेचा (मनसे) महाराष्ट्र विधानसभा किंवा लोकसभेच्या जागांवर एकही आमदार नाही. २०१७ च्या बीएमसी निवडणुकीत मनसेने फक्त ७ जागा जिंकल्या.

मुंबईत उत्तर भारतीय आणि बिगर-मराठी लोकांची लोकसंख्या लक्षणीय असूनही राज ठाकरे नेहमीच विरोध करत आले आहेत. राज ठाकरेंसोबत येण्यासाठी उद्धव यांनी काँग्रेस सोडली.

बीएमसी निवडणुकीत काँग्रेस आतापर्यंत १२ जागांवर आघाडीवर आहे, तर मनसे फक्त ७ जागांवर आघाडीवर आहे.

४. भाजप-शिवसेना रणनीती

उद्धव ठाकरे यांनी गेल्या चार वर्षांपासून ज्या मित्रपक्षांसोबत होते त्यांच्यापासून वेगळे झाले. दरम्यान, भाजपने शिवसेनेच्या शिंदे गटाशी आपली युती कायम ठेवली. उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे आणि मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी संयुक्त सभा घेतल्या. निवडणूक प्रचारात विकासकामांवर आणि केंद्र सरकारच्या योजनांवर भर देण्यात आला.

मुंबईत चार प्रमुख मतदार गट आहेत: मराठी, गुजराती, उत्तर भारतीय आणि दलित मतदार. भाजपला आधीच गुजराती आणि उत्तर भारतीय मतदारांचा पाठिंबा होता. शिवसेना शिंदे गटाशी युती केल्याने मराठी मतेही मिळाली. शिवाय, दलित मतदारांना आकर्षित करण्यासाठी प्रचाराची जबाबदारी केंद्रीय मंत्री रामदास आठवले यांच्यावर सोपवण्यात आली.

भाजप २०२४ च्या लोकसभा निवडणुकीपासून सर्व निवडणुका अति-स्थानिक मुद्द्यांवर लढत आहे. बीएमसी निवडणुकीसाठी, भाजप आघाडीने २९ कलमी जाहीरनामा प्रसिद्ध केला, ज्यामध्ये स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण आणि महिला सुरक्षितता यासारख्या सामाजिक मुद्द्यांवर लक्ष केंद्रित केले गेले. लोकांच्या दैनंदिन समस्यांकडे लक्ष देण्यात आले.

५. महिलांचे मत भाजपला पसंती देत होते

विधानसभा निवडणुकीप्रमाणेच, बीएमसी निवडणुकीतही महिला मतदार भाजपकडे झुकले. भाजपने 'लाडकी बहीण योजने'द्वारे महिलांचे मत आकर्षित करण्याचा प्रयत्न केला. एक्झिट पोलमध्ये ४४% महिला मतदान भाजपला जात असल्याचे दिसून आले, तर उद्धव ठाकरे यांच्या गटाला फक्त ३०% महिला मतदान मिळाले.

प्रश्न ४: शिवसेना आणि ठाकरे बंधूंचे आता भविष्य काय असेल?

उत्तर: ज्येष्ठ महाराष्ट्र पत्रकार संदीप सोनवलकर म्हणतात की, या बीएमसी निवडणुकीने हे सिद्ध केले आहे की उद्धव ठाकरे आणि राज ठाकरे आता मुंबईपुरते मर्यादित राहतील. त्यांचा संपूर्ण महाराष्ट्रातील प्रभाव लक्षणीयरीत्या कमी झाला आहे. त्यांना आता प्रादेशिक आणि मराठी अस्मितेच्या मुद्द्यांवर आधारित राजकारण करावे लागत आहे.

तथापि, उद्धव ठाकरे यांची शिवसेना अजूनही मुंबईत दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा पक्ष आहे. शिवसेना (यूबीटी) त्यांचे कॅडर मत आणि पक्ष संघटना टिकवून ठेवेल. अशा प्रकारे, पक्षाचे अस्तित्व टिकवून ठेवेल.

तथापि, उद्धव ठाकरे आणि राज ठाकरे यांचे एकत्र येणे निवडणुकीत यश मिळवू शकले नाही. यामुळे त्यांच्या रणनीतीवर प्रश्नचिन्ह निर्माण होईल. ही निवडणूक राज ठाकरेंसाठी 'करो या मरो'ची परिस्थिती होती. उद्धव ठाकरेंसोबत एकत्र येऊनही, त्यांना पुरेशा जागा जिंकता आल्या नाहीत, ज्यामुळे मनसेचे पुनरुज्जीवन अत्यंत कठीण झाले.

२०२४ च्या विधानसभा निवडणुकीत, राज ठाकरेंच्या मनसेला फक्त १.५५% मते मिळाली आणि त्यांना एकही जागा जिंकता आली नाही. अशा परिस्थितीत, त्यांच्या पक्षासमोरील सर्वात मोठा धोका म्हणजे निवडणूक आयोग त्यांचा राज्य पक्षाचा दर्जा काढून घेण्याची शक्यता आहे. या परिस्थितीत, बीएमसी निवडणुकीत खराब निकाल राज ठाकरे यांच्या अडचणी वाढवू शकतो.

या निवडणुकांमधून हे देखील दिसून येते की, भाजपसारख्या मोठ्या पक्षाला तोंड देण्यासाठी उद्धव ठाकरे आणि राज ठाकरे यांना नवीन मुद्दे उपस्थित करावे लागतील. बाळासाहेब ठाकरे यांचे नाव आणि मराठी भाषेचा मुद्दा दीर्घकालीन यश मिळवून देऊ शकत नाही.

प्रश्न ५: बीएमसी निवडणुकीत भाजपचा विजय इतका महत्त्वाचा का मानला जातो?

उत्तर: बीएमसी महापौरपद गेल्या तीन वर्षांपासून रिक्त आहे. ही जागा भाजपसाठी चार कारणांमुळे महत्त्वाची मानली जाते...

बीएमसी म्हणजे मुंबईचे नियंत्रण: मुंबई ही केवळ महाराष्ट्राची राजधानी नाही, तर भारताची आर्थिक राजधानी देखील आहे. बीएमसी मुंबईच्या पायाभूत सुविधा प्रकल्पांसह शहराच्या संपूर्ण प्रशासनावर नियंत्रण ठेवते. बीएमसीमधील सत्ता म्हणजे संपूर्ण शहरावर एक प्रकारची हुकूमशाही.

महाराष्ट्रात भाजप हा सर्वात मोठा पक्ष आहे: विधानसभा निवडणुकीप्रमाणेच, बीएमसी निवडणुकीत भाजप सर्वात मोठा पक्ष म्हणून उदयास आला आहे. लोकसभा निवडणुकीत पराभव झाल्यानंतर, भाजपने केवळ पुनरागमन केले नाही, तर महाराष्ट्रात सर्वात मोठा पक्ष म्हणून स्वतःला स्थापित केले आहे.

भाजप महायुतीचा प्रमुख आहे: निवडणुकीपूर्वी, जेव्हा जेव्हा भाजप किंवा शिवसेनेच्या नेत्यांना महापौर कोण होईल असे विचारले जात असे, तेव्हा ते म्हणायचे की निकालानंतर निर्णय घेतला जाईल. आता, भाजपच्या जागांच्या संख्येने पुष्टी केली आहे की ते महापौर होतील. शिवाय, भाजप महायुतीमध्ये "मोठ्या भावाची" भूमिका बजावत राहील.

मराठी माणसाचे भाजपला समर्थन: बीएमसी निवडणुकीच्या निकालांवरून स्पष्टपणे दिसून येते की, भाजपचे हिंदुत्व आणि विकासाचे आवाहन मराठी माणसे देखील आकर्षित करत आहेत. विजयानंतर, भाजप नेते आणि कॅबिनेट मंत्री नितीश राणे यांनी सोशल मीडियावर पोस्ट केले, "जो हिंदूंसाठी बोलेल तो महाराष्ट्रावर राज्य करेल."

या बातमीचे प्रायोजक आहे.